İstatistik nedir? Araştırmalarda nasıl kullanılır?

İstatistik nedir? Araştırmalarda nasıl kullanılır?

İSTATİSTİK

İstatistik sözcüğü değişik anlamlarda kullanılan ve bunun bir sonucu olarak da farklı tanımları olan bir kavramdır.

İstatistiğin birinci anlamı, belli konularda toplanan sayısal değerler ile ileri sürülen bir takım şekillerdir. Örneğin, bir ülkenin toplam nüfusu, ilköğretim, ortaöğretim veya yüksek öğretimdeki öğrenci ve öğretmen sayısı, üniversitelerde öğrenci başına düşen öğretim üyesi sayısı, okuma-yazma oranı, hizmet sektöründe çalışan nüfus oranı, dışalım (ithalat) ve dışsatım (ihracat) ile ilgili değerler, üretilen otomobil, televizyon veya traktör sayılarını vb. ifade eden değerler, şekil ve grafikler istatistik olarak adlandırılmaktadır.

İkinci olarak, birçok farklı alanda ortaya çıkan soruları ve/veya sorunları yanıtlamak için yapılan araştırmalarda temel unsur olan verileri doğru bir şekilde toplayarak analiz ederek bazı anlamlı bilgilere ulaşma işlemini “istatistik yöntemler” veya kısaca “istatistik” olarak tanımlayabiliriz. Söz konusu amaca ulaşmak için, istatistikte:

  • Deneme desenlerinin planlanması veya tasarım,
  • Verilerin toplanması,
  • Verilerin özetlenmesi ve analizi,
  • Sonuçların yorumlanması ve genelleştirilmesi

ile ilgili yöntemler ve prensiplerden yararlanılır.

İstatistiğin üçüncü tanımı üzerinde çalışılan bir popülasyondan şansa bağlı olarak seçilen örneklerden hesaplanan ortalama ve standart sapma gibi çeşitli değerlerdir. Bu anlamıyla istatistik, üzerinde çalışılan bir popülasyonu tanımak için istatistik yöntemler ve analizler ile elde edilen ve popülasyona özgü değerleri (parametreler) tahmin etmek için kullandığımız değerlerdir.

İSTATİSTİĞİN UYGULAMA ALANLARI

Günümüzde istatistik çalışmaya başvurulmayan herhangi bir alan yok gibidir. Gerçekten de tarım, tıp, endüstri, ekonomi, çevre bilimlerinden kalite kontrolüne kadar hemen her alanda ortaya çıkan sorunların çözümünde istatistikten geniş ölçüde yararlanılmaktadır. Bugün, endüstriyel ve ticari faaliyetler ve hatta hükümetlerin karar verme süreçlerinde toplanan ve gözlenen verilerden anlamlı bilginin üretilmesi veya çıkarılması istatistik yöntemlerin kullanılmasını zorunlu kılmaktadır.

Özellikle, çeşitli bilimsel ve uygulamalı alanlarda hemen her ölçekte araştırma ve geliştirme çalışmaları yürüten bilim adamları, araştırıcılar ve yöneticilerin istatistik teknik ve yöntemlerini belirli ölçüde bilmek ve tanımak zorundadır.

Son yıllarda, istatistik yöntemlerin kullanılması o kadar gelişmiş ve genişlemiştir ki, uygulamalı istatistiğin (applied statistics) birçok çeşitli alan için özelleşmiş alt disiplinleri ortaya çıkmıştır. Örneğin, biyoloji, tıp ve ziraat gibi biyolojik bilimler için biyometri (biometry) veya biyostatistik (biological statistics); çevre bilimleri için çevresel istatistik (environmetry); jeoloji ve maden mühendisliği için geometri (geometry); ekonomi bilimleri için ekonometri (econometry), psikoloji bilimi için psikometri (pyscometry) bunlar arasında sayılabilecek başlıcalarıdır.

İSTATİSTİĞİN KONULARI

İstatistik yöntemler veya işlemler temel olarak iki kategoriye ayrılarak gruplandırılabilir.

Tanımlayıcı İstatistik Yöntemler

Tanımlayıcı istatistik veya açıklayıcı istatistik (descriptive statistics), gözlem değerleri üzerinde yapılan ilk istatistiklerdir. Frekans dağılışı ve ortalama, dağılış ölçüleri ve değişkenler arasındaki göreli ve potansiyel ilişkiler gibi istatistiklerin hesaplanması ve parametrelerin tahminlenmesini konu edinmektedir.

Değişkenlerin tek olarak analiz edilmesi işlemi olan tek değişkenli (univariate) istatistikte değişkene ait dağılışın şekli, merkezi, serpilimi ve göreli pozisyonu saptanırken iki değişken arasındaki ilişkileri konu edinen iki değişkenli istatistikte değişkenler arasındaki korelasyon ve regresyonlar tahmin edilirler. Çok değişkenli istatistikte ise değişkenler arasındaki çoklu regresyonlar hesaplanır.

Bir iş yerinde çalışan kişilerin ortalama ücreti, istatistik dersini almakta olan öğrencilerin ortalama notu vb. istatistikler açıklayıcı istatistiklere örnek verilebilir.

Yorumsal İstatistik Yöntemler

Yorumsal istatistik (inferential statistics) veya genelleştirme istatistiği (inductive statistics), sayma, sorgulama ve şansa bağlı olarak yapılan örneklemeler aracılığıyla çalışılan populasyon hakkında mümkün olduğunca fazla bilgi edinmeyi konu edinir. Bu aşamada, elde edilen ortalamalar kullanılarak iki ortalamanın testi (t-testi) ve çoklu ortalamaların testi (varyans analizi) gibi yapılır.

“İstatistik dersini alan öğrencilerin notları %95 güvenilirlikle 35 ile 86 arasındadır” örneği yorumsal istatistiğe bir örnek olarak verilebilir.

Yorumsal istatistikte iki temel yöntem kullanılır. Bunlar tahminleme ve hipotez testidir. Tahminlemede, populasyondan çekilen örneklerden populasyona ait parametreleri tahmin etmek ve oluşturulan tahminler hakkında güven aralığı vermek söz konusudur. Hipotez testininin en yaygın kullanımında bir sıfır hipotez ileri sürülür ve verinin bunu red etmek için yeterince güçlü olup olmadığı belirlenir.

Araştırmalarda nasıl kullanılır?

İstatistik teknikler niceliksel araştırmalar sonucu elde edilen verilerin özetlenmesinde ve değişkenler arasındaki olası ilişkilerin saptanmasında yaygın olarak kullanılmaktadır. Bu tekniklerden bazıları sıklık dağılımları, yüzdeler, ortalama, standart sapma, Ki-kare gibi tanımlayıcı istatistiklerdir. Öte yandan, kişisel bilgisayarlar üzerinde çalışan istatistik yazılımları niceliksel verilerin çözümlenmesinde ve yorumlanmasında araştırmacıların giderek vazgeçilmez yardımcıları haline gelmiştir.

Daha fazla bilgi için:

http://yunus.hacettepe.edu.tr/~tonta/yayinlar/istatistik.htm

Yukarı